Huyết áp và mạch là hai chỉ số thường được đo cùng nhau khi kiểm tra sức khỏe. Cả hai đều liên quan trực tiếp đến hoạt động của tim và hệ tuần hoàn, nhưng không phải là cùng một chỉ số.
Huyết áp phản ánh lực của dòng máu tác động lên thành động mạch, trong khi mạch hay nhịp tim phản ánh số lần tim đập trong một phút. Vì vậy, một người có thể có huyết áp cao nhưng mạch bình thường, hoặc mạch nhanh nhưng huyết áp không tăng.
Hiểu đúng mối liên hệ giữa mạch và huyết áp giúp việc theo dõi sức khỏe tim mạch tại nhà trở nên có ý nghĩa hơn, đồng thời nhận biết khi nào cần được nhân viên y tế đánh giá.
Huyết áp và mạch là gì?
Huyết áp phản ánh điều gì?
Huyết áp là lực của máu tác động lên thành mạch khi tim bơm máu đi nuôi cơ thể. Một kết quả huyết áp thường gồm hai con số:
- Huyết áp tâm thu: con số phía trên, phản ánh áp lực trong động mạch khi tim co bóp.
- Huyết áp tâm trương: con số phía dưới, phản ánh áp lực khi tim giãn ra giữa các lần co bóp.
Ví dụ, kết quả 120/80 mmHg gồm huyết áp tâm thu là 120 mmHg và huyết áp tâm trương là 80 mmHg.
Theo WHO, tăng huyết áp ở người trưởng thành được chẩn đoán khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên, được xác nhận qua các lần đo vào những ngày khác nhau. Việc đánh giá thực tế cần dựa trên bối cảnh lâm sàng và phương pháp đo phù hợp.
Mạch hay nhịp tim là gì?
Mạch thường được sử dụng để chỉ số lần tim đập trong một phút, được gọi là heart rate hoặc pulse. Khi tim co bóp, dòng máu tạo ra một làn sóng có thể cảm nhận được tại một số vị trí như cổ tay hoặc cổ.
Ở người trưởng thành khỏe mạnh đang nghỉ ngơi, nhịp tim thường nằm trong khoảng 60–100 lần/phút. Tuy nhiên, nhịp tim có thể thay đổi theo vận động, cảm xúc, nhiệt độ, thuốc đang sử dụng và nhiều yếu tố khác.
Mối liên hệ giữa huyết áp và mạch như thế nào?
Tim và mạch máu hoạt động như một hệ thống. Mỗi lần tim co bóp, máu được đẩy vào động mạch và tạo ra áp lực lên thành mạch.
Tuy nhiên, huyết áp và mạch đo hai khía cạnh khác nhau của hệ tuần hoàn:
| Chỉ số | Phản ánh | Đơn vị thường dùng |
|---|---|---|
| Huyết áp | Áp lực của máu lên thành động mạch | mmHg |
| Mạch/nhịp tim | Số lần tim đập mỗi phút | lần/phút |
Do đó, không thể dựa vào mạch để suy ra chính xác huyết áp hoặc ngược lại.
Xem thêm: Mạch bao nhiêu là bình thường?
Khi tim đập nhanh, huyết áp có tăng không?
Không nhất thiết.
Khi vận động, tim thường đập nhanh hơn để tăng lượng máu đưa oxy đến các cơ đang hoạt động. Huyết áp cũng có thể thay đổi trong quá trình này. Tuy nhiên, mức thay đổi của huyết áp và nhịp tim không hoàn toàn giống nhau.
Ngoài vận động, mạch có thể tăng do căng thẳng, sốt, mất nước hoặc các nguyên nhân khác. Vì vậy, mạch nhanh không đồng nghĩa với tăng huyết áp.
Ngược lại, một người bị tăng huyết áp có thể không cảm thấy tim đập nhanh. Đây cũng là lý do không nên dùng cảm giác của bản thân để xác định huyết áp.
Huyết áp tim mạch bao nhiêu là đáng lưu ý?
Huyết áp cần được đánh giá dựa trên nhiều lần đo thay vì chỉ một kết quả đơn lẻ.
WHO hiện sử dụng ngưỡng ≥140/90 mmHg để định nghĩa tăng huyết áp ở người trưởng thành khi mức tăng được xác nhận qua hai ngày khác nhau. Một lần đo cao có thể chịu ảnh hưởng bởi căng thẳng, vận động, caffeine, tư thế hoặc kỹ thuật đo.
Điều đáng lưu ý là tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng, nhưng nếu kéo dài không được kiểm soát có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim, đột quỵ và tổn thương thận.
Vì vậy, kiểm tra huyết áp định kỳ có giá trị hơn việc chỉ đo khi cảm thấy mệt hoặc chóng mặt.
Mạch và huyết áp thay đổi trong những trường hợp nào?
Hai chỉ số có thể thay đổi cùng hoặc độc lập với nhau.
Khi vận động
Tim đập nhanh hơn để đáp ứng nhu cầu oxy của cơ thể. Huyết áp cũng thay đổi trong quá trình vận động. Sau khi ngừng vận động, nhịp tim không nhất thiết trở về mức nghỉ ngay lập tức.
Khi căng thẳng hoặc xúc động
Stress có thể khiến nhịp tim tăng và làm huyết áp tăng tạm thời. Nếu chỉ đo trong trạng thái căng thẳng, kết quả có thể không phản ánh chính xác mức huyết áp thường ngày.
Khi sốt, mất nước hoặc cơ thể bị bệnh
Nhịp tim có thể tăng khi cơ thể đang chống lại nhiễm trùng hoặc bị mất nước. Trong những tình huống này, thay đổi mạch không nên được xem xét tách rời khỏi tình trạng sức khỏe tổng thể.
Khi sử dụng thuốc hoặc chất kích thích
Một số thuốc và chất như caffeine, nicotine có thể ảnh hưởng đến nhịp tim hoặc huyết áp. Người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch cũng có thể có thay đổi về mạch và huyết áp tùy loại thuốc.
Mạch huyết áp bất thường có phải là bệnh tim không?
Không phải lúc nào cũng vậy.
Mạch hoặc huyết áp bất thường có thể liên quan đến nhiều tình trạng khác nhau, từ thay đổi sinh lý tạm thời đến bệnh lý tim mạch hoặc các vấn đề sức khỏe khác.
Ví dụ, tăng huyết áp kéo dài có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim và đột quỵ. WHO cho biết tăng huyết áp không được kiểm soát có thể góp phần gây bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, suy tim và rối loạn nhịp tim.
Trong khi đó, thay đổi nhịp tim có thể xuất phát từ vận động, cảm xúc, thuốc, bệnh lý hoặc rối loạn nhịp.
Vì vậy, không nên tự chẩn đoán bệnh tim chỉ dựa vào một lần đo mạch hoặc huyết áp.
Cách đo mạch và huyết áp đúng tại nhà
Theo dõi mạch và huyết áp tại nhà có thể cung cấp thông tin hữu ích cho việc đánh giá sức khỏe, đặc biệt ở người đã được phát hiện tăng huyết áp hoặc có nguy cơ tim mạch. Tuy nhiên, kỹ thuật đo cần chính xác. AHA nhấn mạnh rằng đo huyết áp chính xác rất quan trọng trong chẩn đoán và quản lý tăng huyết áp.
Khi đo huyết áp
Nên:
- Nghỉ yên trước khi đo.
- Ngồi đúng tư thế, lưng được tựa và bàn chân đặt trên sàn.
- Đặt cánh tay ở vị trí phù hợp.
- Sử dụng vòng bít có kích thước phù hợp.
- Không nói chuyện trong lúc đo.
- Ghi lại kết quả để theo dõi theo thời gian.
Không nên kết luận tình trạng tăng huyết áp chỉ từ một lần đo.
Khi đo mạch
Có thể kiểm tra mạch tại cổ tay bằng cách đặt nhẹ ngón trỏ và ngón giữa lên động mạch ở mặt trong cổ tay, sau đó đếm số nhịp trong 60 giây.
Nên ghi nhận cả số nhịp và cảm giác nhịp có đều hay không.
Khi nào nên kiểm tra tim mạch?
Nên trao đổi với nhân viên y tế nếu huyết áp thường xuyên cao, mạch liên tục bất thường hoặc kết quả đo thay đổi rõ rệt mà không giải thích được.
Đặc biệt, cần được đánh giá y tế khẩn cấp khi huyết áp rất cao đi kèm các dấu hiệu như đau ngực, khó thở, lú lẫn, thay đổi thị lực, chóng mặt nghiêm trọng hoặc các triệu chứng cấp tính khác. WHO lưu ý huyết áp khoảng 180/120 mmHg trở lên kèm triệu chứng có thể là tình trạng cần được chăm sóc y tế ngay.
Không nên chỉ dựa vào việc “mạch vẫn bình thường” để cho rằng huyết áp hoặc sức khỏe tim mạch đang an toàn.
Làm gì để bảo vệ tim mạch và kiểm soát huyết áp?
Kiểm soát huyết áp là một phần quan trọng trong giảm nguy cơ tim mạch. WHO khuyến nghị duy trì chế độ ăn lành mạnh, hạn chế muối, hoạt động thể chất thường xuyên, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và duy trì cân nặng phù hợp.
Bên cạnh đó, nên:
- Đo huyết áp định kỳ.
- Theo dõi mạch khi cần thiết.
- Kiểm soát đường huyết và mỡ máu theo chỉ định.
- Dùng thuốc đúng hướng dẫn nếu đã được kê đơn.
- Không tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc.
- Trao đổi với bác sĩ nếu các chỉ số thường xuyên bất thường.
Huyết áp và mạch là hai chỉ số khác nhau nhưng cùng phản ánh hoạt động của hệ tim mạch. Huyết áp cho biết áp lực của máu lên thành động mạch, trong khi mạch phản ánh số lần tim đập mỗi phút.
Mạch nhanh không nhất thiết có nghĩa huyết áp cao, và huyết áp cao cũng không nhất thiết khiến bạn cảm thấy tim đập nhanh. Vì vậy, để đánh giá sức khỏe tim mạch, cần theo dõi đúng từng chỉ số và đặt chúng trong bối cảnh sức khỏe tổng thể.
Nếu huyết áp hoặc mạch thường xuyên bất thường, hãy ghi nhận kết quả và trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá phù hợp. Chủ động kiểm tra huyết áp và tầm soát sức khỏe tim mạch định kỳ là một trong những cách đơn giản để phát hiện sớm nguy cơ tim mạch.
