Chỉ số AFP là một trong những dấu ấn sinh học thường được nhắc đến khi kiểm tra sức khỏe gan và đánh giá nguy cơ ung thư gan. AFP, viết tắt của Alpha-fetoprotein, là một loại protein được tạo ra với nồng độ cao trong giai đoạn bào thai nhưng thường giảm xuống mức rất thấp sau khi sinh. Ở người trưởng thành không mang thai, AFP thường chỉ tồn tại với lượng nhỏ trong máu.
Khi chỉ số AFP tăng bất thường, nhiều người lo lắng rằng mình đã mắc ung thư gan. Tuy nhiên, điều này chưa hoàn toàn chính xác. AFP có thể tăng trong ung thư biểu mô tế bào gan, một số khối u tế bào mầm, nhưng cũng có thể tăng ở người mắc viêm gan, tổn thương gan hoặc các bệnh gan không phải ung thư. Vì vậy, kết quả AFP cần được đánh giá cùng với tiền sử bệnh, xét nghiệm chức năng gan, siêu âm hoặc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác.
AFP là gì?
AFP hay Alpha-fetoprotein là một protein được sản xuất chủ yếu bởi gan và túi noãn hoàng của thai nhi trong quá trình phát triển. Nồng độ AFP trong máu của thai nhi tương đối cao, sau đó giảm nhanh sau khi trẻ được sinh ra.
Ở phần lớn người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai, AFP duy trì ở mức thấp. Khi gan bị tổn thương hoặc một số loại tế bào ung thư sản xuất AFP, nồng độ protein này trong máu có thể tăng lên.
Vì đặc điểm đó, AFP được sử dụng như một dấu ấn khối u trong một số tình huống lâm sàng, đặc biệt liên quan đến ung thư biểu mô tế bào gan. Tuy nhiên, AFP không phải xét nghiệm có thể tự mình xác định một người có ung thư hay không.
Xét nghiệm AFP là gì?
Xét nghiệm AFP là xét nghiệm máu nhằm đo nồng độ Alpha-fetoprotein trong cơ thể. Một lượng máu nhỏ được lấy từ tĩnh mạch và phân tích tại phòng xét nghiệm.
Ở người trưởng thành không mang thai, xét nghiệm AFP thường được sử dụng để hỗ trợ:
- Đánh giá nguy cơ ung thư biểu mô tế bào gan
- Theo dõi người có bệnh gan mạn tính
- Hỗ trợ đánh giá một số khối u tế bào mầm ở tinh hoàn hoặc buồng trứng
- Theo dõi đáp ứng điều trị ở một số bệnh ung thư có tăng AFP
- Theo dõi nguy cơ tái phát sau điều trị trong những trường hợp phù hợp
AFP thường không được sử dụng riêng lẻ. Bác sĩ sẽ xem xét kết quả cùng các xét nghiệm và phương pháp chẩn đoán khác.
Chỉ số AFP bao nhiêu là bình thường?
Khoảng tham chiếu AFP có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm do phương pháp đo và hệ thống thiết bị không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, người bệnh nên ưu tiên khoảng tham chiếu được in trực tiếp trên phiếu kết quả của cơ sở thực hiện xét nghiệm.
Ở người trưởng thành khỏe mạnh không mang thai, AFP thường ở mức thấp. Nếu kết quả cao hơn giới hạn tham chiếu, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ tăng, sự thay đổi theo thời gian và các yếu tố nguy cơ đi kèm.
Điều quan trọng là không nên chỉ nhìn một con số AFP rồi tự kết luận bệnh. Một mức AFP tăng nhẹ và một mức tăng rất cao có ý nghĩa lâm sàng khác nhau, đồng thời cần xem xét cùng tình trạng gan của từng người.
Chỉ số AFP tăng có nghĩa là gì?
Ung thư biểu mô tế bào gan
AFP được sử dụng nhiều nhất trong đánh giá ung thư biểu mô tế bào gan, hay hepatocellular carcinoma (HCC). Một số tế bào ung thư gan có khả năng sản xuất AFP, khiến nồng độ AFP trong máu tăng lên.
Tuy nhiên, không phải tất cả người mắc ung thư gan đều có AFP tăng. Ngược lại, AFP tăng cũng không có nghĩa chắc chắn đang mắc ung thư gan.
Do đó, khi nghi ngờ ung thư gan, bác sĩ thường kết hợp AFP với siêu âm gan, CT, MRI hoặc các xét nghiệm khác để đánh giá chính xác hơn.
Viêm gan và bệnh gan mạn tính
AFP có thể tăng ở người mắc viêm gan B, viêm gan C hoặc một số bệnh gan mạn tính ngay cả khi không có ung thư.
Khi tế bào gan bị tổn thương và tái tạo, AFP đôi khi có thể tăng. Vì vậy, một người có viêm gan đang hoạt động có thể có AFP cao hơn bình thường nhưng chưa chắc có khối u ác tính.
Đây là lý do người bệnh gan mạn tính cần được theo dõi theo thời gian thay vì chỉ đánh giá dựa trên một kết quả AFP duy nhất.
Xơ gan
Người mắc xơ gan có nguy cơ ung thư gan cao hơn so với dân số chung. AFP ở một số bệnh nhân xơ gan có thể tăng nhẹ hoặc dao động.
Vì vậy, bác sĩ có thể sử dụng AFP cùng với chẩn đoán hình ảnh trong chương trình theo dõi những người thuộc nhóm nguy cơ cao.
Ung thư tinh hoàn và một số khối u tế bào mầm
AFP cũng có thể tăng trong một số loại u tế bào mầm, đặc biệt là một số ung thư tinh hoàn không phải seminoma.
Ở những trường hợp này, AFP có thể được sử dụng cùng các dấu ấn khác để hỗ trợ chẩn đoán, phân loại và theo dõi đáp ứng điều trị.
Một số khối u tế bào mầm của buồng trứng cũng có thể gây tăng AFP.
Một số bệnh ung thư khác
Ít phổ biến hơn, AFP có thể tăng trong một số loại ung thư khác. Tuy nhiên, đây không phải là lý do để sử dụng AFP như một xét nghiệm tầm soát tất cả các loại ung thư.
Nếu AFP tăng, bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng, tiền sử và các kết quả khác để xác định hướng kiểm tra phù hợp.
AFP tăng có chắc chắn là ung thư gan không?
Không.
Đây là điều quan trọng nhất khi đọc kết quả AFP.
AFP tăng có thể gặp trong ung thư gan, nhưng cũng có thể liên quan đến viêm gan, tổn thương gan, xơ gan, thai kỳ hoặc một số khối u khác. Ngoài ra, có những trường hợp ung thư gan nhưng AFP vẫn không tăng đáng kể.
Vì vậy, AFP là dấu ấn hỗ trợ, không phải xét nghiệm chẩn đoán độc lập.
Nếu AFP tăng, người bệnh không nên quá hoang mang nhưng cũng không nên bỏ qua. Bác sĩ có thể đề nghị kiểm tra thêm chức năng gan, viêm gan virus, siêu âm gan hoặc các phương pháp hình ảnh chuyên sâu tùy mức độ nguy cơ.
AFP bình thường có loại trừ ung thư gan không?
Không.
Một số trường hợp ung thư biểu mô tế bào gan không sản xuất nhiều AFP, do đó kết quả AFP có thể vẫn nằm trong giới hạn tham chiếu.
Do đó, người có nguy cơ cao như viêm gan B mạn tính, viêm gan C, xơ gan hoặc tiền sử gia đình mắc ung thư gan vẫn cần thực hiện theo dõi định kỳ theo hướng dẫn y tế ngay cả khi AFP bình thường.
Việc chỉ dựa vào AFP để kết luận “không có ung thư gan” là không đầy đủ.
Ai nên xét nghiệm AFP?
Xét nghiệm AFP có thể được bác sĩ cân nhắc ở những người có nguy cơ hoặc tình trạng sức khỏe liên quan đến gan.
Một số nhóm thường được theo dõi gồm:
- Người mắc viêm gan B mạn tính
- Người mắc viêm gan C
- Người bị xơ gan
- Người có tổn thương gan nghi ngờ trên siêu âm
- Người có tiền sử ung thư gan đã điều trị
- Người đang theo dõi một số loại u tế bào mầm
- Người có kết quả xét nghiệm hoặc hình ảnh gan bất thường
Không phải người khỏe mạnh nào cũng cần tự làm AFP định kỳ. Việc xét nghiệm nên dựa trên yếu tố nguy cơ và tư vấn chuyên môn.
AFP có được dùng để tầm soát ung thư gan không?
AFP từng được sử dụng rộng rãi trong tầm soát ung thư gan và hiện vẫn có vai trò hỗ trợ ở một số nhóm nguy cơ. Tuy nhiên, AFP đơn độc không đủ nhạy và đặc hiệu để phát hiện tất cả trường hợp ung thư gan.
Vì vậy, ở nhóm nguy cơ cao, bác sĩ thường kết hợp AFP với siêu âm gan hoặc phương pháp theo dõi phù hợp khác.
Khi phát hiện tổn thương nghi ngờ, người bệnh có thể được chỉ định CT hoặc MRI để đánh giá thêm.
Xét nghiệm AFP có cần nhịn ăn không?
Thông thường, xét nghiệm AFP đơn lẻ không bắt buộc phải nhịn ăn.
Tuy nhiên, AFP thường được thực hiện cùng với các xét nghiệm khác như đường huyết, mỡ máu hoặc chức năng gan trong một gói kiểm tra. Khi đó, cơ sở xét nghiệm có thể yêu cầu nhịn ăn tùy danh mục xét nghiệm đi kèm.
Vì vậy, người bệnh nên hỏi trước cơ sở thực hiện để biết chính xác yêu cầu chuẩn bị.
Nếu đang sử dụng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc đang điều trị bệnh gan, nên thông báo với bác sĩ hoặc nhân viên y tế trước khi lấy mẫu.
Khi AFP tăng cần làm thêm xét nghiệm gì?
Không có một danh mục cố định phù hợp cho tất cả mọi người. Tùy mức AFP, bệnh nền và triệu chứng, bác sĩ có thể cân nhắc:
- Xét nghiệm ALT, AST, GGT, bilirubin
- Xét nghiệm viêm gan B, viêm gan C
- Siêu âm gan
- CT hoặc MRI gan khi có chỉ định
- Một số dấu ấn khác liên quan đến ung thư gan
- Xét nghiệm chuyên sâu nếu nghi ngờ u tế bào mầm
Điều quan trọng không chỉ là AFP đang cao bao nhiêu mà còn là AFP có tăng dần qua các lần xét nghiệm hay không.
Vì sao cần theo dõi AFP theo thời gian?
Ở một số người đang điều trị ung thư có AFP tăng trước điều trị, xu hướng AFP theo thời gian có thể cung cấp thêm thông tin về đáp ứng.
Nếu AFP giảm sau điều trị, điều này có thể là một dấu hiệu thuận lợi khi được đánh giá cùng các thông tin khác. Nếu AFP tăng trở lại, bác sĩ có thể cần kiểm tra thêm để xem xét nguy cơ bệnh tiến triển hoặc tái phát.
Tuy nhiên, sự thay đổi AFP không được sử dụng độc lập để quyết định điều trị. Kết quả vẫn cần được phối hợp với hình ảnh và đánh giá lâm sàng.
Cần lưu ý gì khi đọc kết quả AFP?
Thứ nhất, không nên so sánh kết quả của mình với con số trên mạng mà bỏ qua khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm.
Thứ hai, một lần AFP tăng chưa đủ để kết luận ung thư. Bác sĩ có thể cần xét nghiệm lại hoặc kiểm tra thêm.
Thứ ba, người có bệnh gan mạn tính cần đánh giá AFP trong bối cảnh hoạt động của bệnh gan và hình ảnh gan.
Cuối cùng, không nên trì hoãn thăm khám nếu AFP tăng rõ hoặc có các dấu hiệu bất thường như vàng da, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau tức vùng hạ sườn phải, mệt mỏi kéo dài hoặc phát hiện khối bất thường ở gan.
Kết luận
Chỉ số AFP là một dấu ấn sinh học có giá trị trong đánh giá và theo dõi một số bệnh lý, đặc biệt là ung thư biểu mô tế bào gan và một số khối u tế bào mầm. Tuy nhiên, AFP tăng không đồng nghĩa chắc chắn với ung thư và AFP bình thường cũng không loại trừ hoàn toàn ung thư gan.
Khi chỉ số AFP bất thường, điều quan trọng là kết hợp kết quả với tình trạng gan, yếu tố nguy cơ và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp. Người có viêm gan B, viêm gan C, xơ gan hoặc các yếu tố nguy cơ ung thư gan nên tuân thủ lịch theo dõi được bác sĩ khuyến nghị thay vì chỉ kiểm tra AFP đơn độc.
Nếu nhận được kết quả AFP cao, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở y tế có chuyên môn để được đánh giá nguyên nhân và hướng kiểm tra tiếp theo.
