Xét nghiệm máu viêm gan B là phương pháp quan trọng giúp xác định một người có đang nhiễm virus viêm gan B hay không, đã từng nhiễm trước đây hay đã có miễn dịch sau tiêm vaccine. Tùy mục đích kiểm tra, bác sĩ có thể chỉ định các dấu ấn huyết thanh như HBsAg, Anti-HBs, Anti-HBc hoặc những xét nghiệm chuyên sâu hơn như HBeAg và HBV DNA.
Viêm gan B có thể diễn tiến âm thầm trong thời gian dài nhưng vẫn gây tổn thương gan và làm tăng nguy cơ xơ gan hoặc ung thư gan ở một số người nhiễm mạn tính. Vì vậy, xét nghiệm máu không chỉ giúp phát hiện nhiễm HBV mà còn hỗ trợ đánh giá tình trạng miễn dịch và theo dõi người đã được xác định mắc bệnh. CDC hiện khuyến nghị sử dụng bộ ba xét nghiệm HBsAg, Anti-HBs và Total Anti-HBc cho sàng lọc ban đầu vì sự kết hợp này giúp phân biệt nhiễm hiện tại, từng nhiễm trước đây, đã có miễn dịch do vaccine hoặc vẫn còn nguy cơ mắc bệnh.
Viêm gan B là gì?
Viêm gan B là bệnh nhiễm trùng gan do virus HBV, viết tắt của Hepatitis B Virus, gây ra. Virus có thể lây truyền qua máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con trong quá trình sinh.
Sau khi nhiễm HBV, một số người có thể đào thải virus và hồi phục hoàn toàn, trong khi một số trường hợp virus tồn tại kéo dài và tiến triển thành viêm gan B mạn tính.
Nhiều người nhiễm HBV mạn tính không có triệu chứng rõ ràng trong nhiều năm. Chính vì vậy, xét nghiệm máu viêm gan B đóng vai trò quan trọng trong phát hiện tình trạng nhiễm ngay cả khi người bệnh vẫn cảm thấy khỏe mạnh.
Xét nghiệm máu viêm gan B gồm những gì?
1. HBsAg – Kháng nguyên bề mặt viêm gan B
HBsAg là một trong những chỉ số được biết đến nhiều nhất khi xét nghiệm viêm gan B.
HBsAg là protein nằm trên bề mặt của virus HBV. Khi HBsAg được phát hiện trong máu, điều này thường cho thấy người xét nghiệm đang có tình trạng nhiễm HBV. CDC nêu rằng HBsAg có thể được phát hiện trong cả nhiễm viêm gan B cấp tính và mạn tính.
Tuy nhiên, một kết quả HBsAg dương tính đơn độc chưa thể cho biết đó là nhiễm cấp hay nhiễm mạn. Bác sĩ cần kết hợp với Anti-HBc, IgM Anti-HBc, lịch sử xét nghiệm và đôi khi các xét nghiệm khác.
Nếu HBsAg tồn tại từ 6 tháng trở lên, đây là một tiêu chí quan trọng trong xác định viêm gan B mạn tính.
2. Anti-HBs – Kháng thể bảo vệ chống viêm gan B
Anti-HBs là kháng thể được cơ thể tạo ra chống lại kháng nguyên bề mặt của virus viêm gan B.
Anti-HBs dương tính có thể xuất hiện sau khi một người đã hồi phục khỏi nhiễm HBV hoặc sau khi tiêm vaccine viêm gan B thành công. Vì vậy, đây là một chỉ số quan trọng để đánh giá tình trạng miễn dịch.
Một người có HBsAg âm tính, Anti-HBs dương tính và Anti-HBc âm tính thường có kiểu kết quả phù hợp với miễn dịch do tiêm vaccine. Ngược lại, nếu cả Anti-HBs và Anti-HBc đều dương tính trong khi HBsAg âm tính, kết quả có thể phù hợp với đã từng nhiễm HBV và hiện đã hồi phục.
3. Total Anti-HBc – Kháng thể lõi viêm gan B
Anti-HBc là kháng thể chống lại kháng nguyên lõi của HBV.
Điểm quan trọng là Anti-HBc thường xuất hiện sau khi một người từng tiếp xúc thực sự với virus. Vaccine viêm gan B không tạo ra Anti-HBc.
Vì vậy, xét nghiệm Total Anti-HBc giúp phân biệt người có miễn dịch do từng nhiễm bệnh với người chỉ có miễn dịch nhờ tiêm vaccine.
CDC hiện khuyến nghị bộ ba xét nghiệm ban đầu gồm HBsAg + Anti-HBs + Total Anti-HBc vì chỉ làm HBsAg đơn lẻ sẽ không cung cấp đầy đủ thông tin về tiền sử nhiễm và miễn dịch.
4. IgM Anti-HBc
IgM Anti-HBc là một dạng kháng thể thường xuất hiện trong giai đoạn sớm của nhiễm HBV.
Sự hiện diện của HBsAg cùng IgM Anti-HBc có thể hỗ trợ xác định viêm gan B cấp tính. WHO nêu rằng nhiễm HBV cấp có thể được xác nhận bằng sự hiện diện của HBsAg và IgM Anti-HBc trong bối cảnh phù hợp.
Xét nghiệm này thường không phải là xét nghiệm sàng lọc đầu tiên cho tất cả mọi người mà chủ yếu được sử dụng khi bác sĩ nghi ngờ nhiễm cấp.
5. HBeAg và Anti-HBe
HBeAg là một dấu ấn có thể cung cấp thêm thông tin về hoạt động của virus HBV.
Trong một số trường hợp, HBeAg dương tính có thể đi kèm mức độ nhân lên của virus cao hơn, nhưng việc đánh giá hoạt động virus ngày nay thường cần kết hợp trực tiếp với HBV DNA.
Anti-HBe là kháng thể chống lại HBeAg. Sự chuyển đổi từ HBeAg sang Anti-HBe có thể mang ý nghĩa trong quá trình diễn tiến của bệnh, nhưng không nên dùng riêng hai chỉ số này để đánh giá mức độ bệnh hoặc quyết định điều trị.
Xét nghiệm HBV DNA là gì?
HBV DNA là xét nghiệm đo trực tiếp lượng vật liệu di truyền của virus viêm gan B trong máu, thường được gọi là tải lượng virus.
Nếu HBsAg giúp xác định một người đang có nhiễm HBV, thì HBV DNA cung cấp thêm thông tin về mức độ virus đang nhân lên.
HBV DNA có vai trò quan trọng trong:
- Đánh giá hoạt động của HBV
- Hỗ trợ quyết định điều trị
- Theo dõi đáp ứng với thuốc kháng virus
- Đánh giá một số trường hợp viêm gan B mạn tính
WHO năm 2024 tiếp tục sử dụng HBV DNA như một chỉ số quan trọng trong đánh giá người mắc viêm gan B mạn và xác định một số tiêu chí điều trị.
Tuy nhiên, HBV DNA không phải là xét nghiệm cần làm cho tất cả người khỏe mạnh chỉ để sàng lọc ban đầu. Thông thường, xét nghiệm này được chỉ định sau khi tình trạng nhiễm HBV đã được xác định hoặc trong bối cảnh cần đánh giá chuyên sâu.
Cách đọc một số kết quả xét nghiệm viêm gan B thường gặp
Việc diễn giải chính xác cần dựa trên toàn bộ bộ xét nghiệm. Tuy nhiên, một số kiểu kết quả thường gặp có thể hiểu khái quát như sau.
HBsAg âm tính – Anti-HBs âm tính – Anti-HBc âm tính
Kiểu kết quả này thường cho thấy chưa có bằng chứng nhiễm HBV trước đây và chưa có bằng chứng miễn dịch.
Người thuộc nhóm này có thể cần được tư vấn về vaccine viêm gan B nếu phù hợp.
HBsAg âm tính – Anti-HBs dương tính – Anti-HBc âm tính
Đây thường là kiểu kết quả phù hợp với người đã có miễn dịch sau tiêm vaccine.
HBsAg âm tính – Anti-HBs dương tính – Anti-HBc dương tính
Kết quả này thường phù hợp với người đã từng nhiễm viêm gan B trước đây và hiện đã hồi phục.
HBsAg dương tính – Anti-HBc dương tính – Anti-HBs âm tính
Kiểu kết quả này gợi ý đang nhiễm HBV.
Nếu IgM Anti-HBc dương tính, có thể phù hợp hơn với nhiễm cấp. Nếu IgM Anti-HBc âm tính và HBsAg tồn tại kéo dài, có thể phù hợp với nhiễm mạn.
Không nên tự kết luận chỉ bằng một dòng kết quả mà cần trao đổi với bác sĩ, đặc biệt khi HBsAg dương tính.
HBsAg dương tính có phải bị viêm gan B không?
HBsAg dương tính thường cho thấy đang có virus viêm gan B trong cơ thể. Tuy nhiên, bác sĩ cần đánh giá thêm để xác định đây là nhiễm cấp, nhiễm mạn hay một tình huống đặc biệt.
CDC lưu ý HBsAg đôi khi có thể dương tính tạm thời trong một khoảng thời gian ngắn sau tiêm vaccine viêm gan B.
Do đó, nếu kết quả HBsAg dương tính bất ngờ, đặc biệt không phù hợp với tiền sử và các dấu ấn khác, bác sĩ có thể chỉ định xác nhận hoặc xét nghiệm lại.
HBsAg âm tính có nghĩa là không bị viêm gan B?
Không nên chỉ nhìn HBsAg để đánh giá toàn bộ tình trạng HBV.
HBsAg âm tính cho thấy tại thời điểm xét nghiệm không phát hiện dấu ấn bề mặt này, nhưng Anti-HBc và Anti-HBs vẫn cần thiết để xác định người đó đã từng nhiễm virus hay đã có miễn dịch hay chưa.
Đây là lý do bộ ba HBsAg, Anti-HBs và Total Anti-HBc được khuyến nghị cho sàng lọc ban đầu thay vì xét nghiệm HBsAg đơn độc.
Xét nghiệm viêm gan B có biết đã tiêm vaccine hay chưa không?
Xét nghiệm không thể cho biết bạn đã tiêm bao nhiêu mũi vaccine chỉ bằng một kết quả.
Tuy nhiên, kiểu kết quả HBsAg âm tính, Anti-HBc âm tính và Anti-HBs dương tính thường phù hợp với miễn dịch do vaccine.
Nếu Anti-HBs không đạt mức bảo vệ trong một số tình huống đặc biệt, bác sĩ có thể đánh giá thêm dựa trên tiền sử tiêm chủng và nhóm nguy cơ.
Không nên tự tiêm thêm vaccine chỉ dựa vào một con số Anti-HBs mà không xem xét bối cảnh cụ thể.
Ai nên xét nghiệm máu viêm gan B?
Xét nghiệm viêm gan B đặc biệt quan trọng với những người có nguy cơ tiếp xúc với HBV hoặc có yếu tố nguy cơ bệnh gan.
Những trường hợp thường được cân nhắc gồm:
- Người chưa từng biết tình trạng viêm gan B của mình
- Người sống chung hoặc có bạn tình mắc viêm gan B
- Phụ nữ mang thai
- Người có men gan bất thường
- Người từng truyền máu hoặc thực hiện thủ thuật có nguy cơ
- Người có nguy cơ tiếp xúc với máu
- Người mắc HIV hoặc một số bệnh nhiễm trùng khác
- Người đang chuẩn bị dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc hóa trị
- Người có tiền sử gia đình mắc viêm gan B, xơ gan hoặc ung thư gan
Bộ xét nghiệm cụ thể cần thực hiện có thể khác nhau giữa các nhóm.
Xét nghiệm máu viêm gan B có cần nhịn ăn không?
Nếu chỉ thực hiện các xét nghiệm huyết thanh viêm gan B như HBsAg, Anti-HBs hoặc Anti-HBc, thông thường không cần nhịn ăn.
Thức ăn không phải là yếu tố chính quyết định sự hiện diện của các kháng nguyên hoặc kháng thể này.
Tuy nhiên, người xét nghiệm thường làm viêm gan B cùng với các xét nghiệm chức năng gan, đường huyết, mỡ máu hoặc một gói kiểm tra tổng quát. Khi đó, yêu cầu nhịn ăn phụ thuộc vào các xét nghiệm đi kèm.
Vì vậy, nên hỏi trước phòng xét nghiệm về danh mục cụ thể thay vì mặc định rằng tất cả xét nghiệm viêm gan B đều cần nhịn ăn.
Nếu HBsAg dương tính cần kiểm tra thêm những gì?
Khi xác định đang nhiễm HBV, bác sĩ có thể cân nhắc thêm nhiều xét nghiệm khác để đánh giá tình trạng gan và hoạt động của virus.
Các xét nghiệm thường có thể bao gồm:
- ALT, AST
- Bilirubin
- Albumin
- Tiểu cầu
- HBeAg và Anti-HBe
- HBV DNA
- Siêu âm gan
- Một số phương pháp đánh giá xơ hóa gan
Danh mục kiểm tra phụ thuộc vào tuổi, tiền sử bệnh, mức độ tổn thương gan và tình trạng nhiễm HBV cụ thể.
Không phải tất cả người HBsAg dương tính đều cần điều trị thuốc ngay. Quyết định điều trị cần dựa trên nhiều yếu tố, trong đó có tải lượng HBV DNA, mức độ tổn thương gan và các tiêu chí chuyên môn hiện hành. WHO đã cập nhật hướng dẫn điều trị và theo dõi viêm gan B mạn vào năm 2024.
Viêm gan B có thể phòng ngừa được không?
Viêm gan B là bệnh có vaccine phòng ngừa.
Ngoài tiêm vaccine, các biện pháp giảm nguy cơ lây nhiễm bao gồm tránh dùng chung kim tiêm, dụng cụ có nguy cơ dính máu và thực hiện quan hệ tình dục an toàn.
Người sống cùng người mắc HBV nên biết tình trạng miễn dịch của bản thân và trao đổi với cơ sở y tế về việc tiêm vaccine nếu chưa được bảo vệ.
Đối với phụ nữ mang thai, việc xét nghiệm viêm gan B có ý nghĩa đặc biệt vì xác định tình trạng nhiễm của mẹ giúp xây dựng kế hoạch phòng lây truyền cho trẻ.
Kết luận
Xét nghiệm máu viêm gan B không chỉ đơn giản là xét nghiệm HBsAg. Để đánh giá đầy đủ hơn tình trạng nhiễm và miễn dịch, bộ ba HBsAg, Anti-HBs và Total Anti-HBc cung cấp nhiều thông tin quan trọng về việc một người đang nhiễm HBV, từng nhiễm trước đây, đã có miễn dịch do vaccine hay vẫn còn nguy cơ mắc bệnh.
Khi HBsAg dương tính, bác sĩ có thể cần thực hiện thêm HBeAg, HBV DNA, xét nghiệm chức năng gan và chẩn đoán hình ảnh để xác định tình trạng bệnh. HBV DNA đặc biệt hữu ích trong đánh giá hoạt động virus và hỗ trợ theo dõi điều trị.
Nếu chỉ thực hiện các dấu ấn viêm gan B, người xét nghiệm thường không cần nhịn ăn. Tuy nhiên, không nên tự diễn giải một chỉ số đơn độc. Kết quả cần được đọc cùng các dấu ấn khác và tình trạng sức khỏe cụ thể để có hướng theo dõi phù hợp.
