Xét nghiệm máu chảy máu đông là cách gọi phổ biến của nhóm xét nghiệm được sử dụng để đánh giá khả năng cầm máu và đông máu của cơ thể. Khi một mạch máu bị tổn thương, tiểu cầu và nhiều yếu tố đông máu phối hợp với nhau để tạo thành cục máu đông, giúp hạn chế mất máu. Nếu quá trình này hoạt động không bình thường, người bệnh có thể gặp tình trạng chảy máu kéo dài hoặc ngược lại, hình thành cục máu đông bất thường trong mạch máu.
Các xét nghiệm đông máu thường bao gồm PT, INR, aPTT cùng một số xét nghiệm khác như fibrinogen, D-dimer, số lượng tiểu cầu hoặc xét nghiệm các yếu tố đông máu tùy tình trạng. NHLBI cho biết nhóm xét nghiệm đông máu, còn được gọi là coagulation panel, kiểm tra các protein liên quan đến quá trình tạo cục máu đông và có thể hỗ trợ đánh giá nguy cơ chảy máu hoặc hình thành huyết khối.
Xét nghiệm máu chảy máu đông là gì?
Xét nghiệm máu chảy máu đông là nhóm xét nghiệm giúp bác sĩ đánh giá hệ thống cầm máu của cơ thể. Hệ thống này bao gồm tiểu cầu, thành mạch và nhiều protein được gọi là các yếu tố đông máu.
Khi cơ thể bị thương, các yếu tố đông máu hoạt động theo một chuỗi phản ứng nhằm hình thành cục máu đông tại vị trí tổn thương. Prothrombin là một trong những protein do gan sản xuất và tham gia quá trình này. Nếu các yếu tố đông máu quá thấp, người bệnh có thể dễ chảy máu; nếu hoạt động quá mức, nguy cơ hình thành cục máu đông trong động mạch hoặc tĩnh mạch có thể tăng.
Trong thực tế hiện đại, đánh giá đông máu thường sử dụng các xét nghiệm chuẩn hóa như PT, INR và aPTT thay vì chỉ dựa vào những phép đo “thời gian máu chảy” hoặc “thời gian máu đông” truyền thống.
Xét nghiệm máu chảy máu đông gồm những gì?
1. PT – Prothrombin Time
PT, hay thời gian prothrombin, đo số giây cần thiết để huyết tương hình thành cục máu đông thông qua một phần của hệ thống đông máu.
Xét nghiệm PT thường được sử dụng để đánh giá một số yếu tố đông máu, theo dõi người đang sử dụng thuốc chống đông warfarin và hỗ trợ đánh giá các tình trạng có thể ảnh hưởng đến khả năng đông máu.
PT kéo dài có thể gặp khi một số yếu tố đông máu giảm, trong bệnh gan, thiếu vitamin K hoặc do tác dụng của thuốc chống đông. Tuy nhiên, kết quả cần được đánh giá cùng tình trạng sức khỏe và các xét nghiệm khác.
2. INR – International Normalized Ratio
INR là chỉ số chuẩn hóa từ kết quả PT, giúp giảm sự khác biệt giữa các phương pháp và phòng xét nghiệm.
INR đặc biệt quan trọng ở những người sử dụng warfarin. Mức INR mục tiêu không giống nhau ở tất cả mọi người mà phụ thuộc vào lý do sử dụng thuốc và tình trạng lâm sàng. Mayo Clinic cho biết ở người không có vấn đề sức khỏe ảnh hưởng đến đông máu, INR thường khoảng 1,1 hoặc thấp hơn, trong khi người dùng warfarin có thể cần duy trì INR cao hơn theo chỉ định điều trị.
Do đó, không nên tự so sánh INR của người đang dùng thuốc chống đông với khoảng tham chiếu của người không sử dụng thuốc.
3. aPTT – Activated Partial Thromboplastin Time
aPTT, hay thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa, cũng đo thời gian máu cần để hình thành cục đông nhưng đánh giá một nhóm yếu tố đông máu khác với PT.
MedlinePlus cho biết PTT/aPTT giúp phát hiện các vấn đề liên quan đến chảy máu và đông máu, đồng thời có thể hỗ trợ xác định bất thường ở một số yếu tố đông máu.
aPTT thường được sử dụng trong đánh giá một số rối loạn đông máu và có thể được dùng để theo dõi một số trường hợp điều trị bằng heparin.
4. Fibrinogen
Fibrinogen là một protein do gan sản xuất và đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo cục máu đông.
Khi quá trình đông máu được kích hoạt, fibrinogen được chuyển thành fibrin, tạo thành mạng lưới giúp ổn định cục máu đông.
Nồng độ fibrinogen bất thường có thể liên quan đến một số rối loạn đông máu, bệnh gan hoặc tình trạng tiêu thụ yếu tố đông máu. Việc xét nghiệm thường được chỉ định khi bác sĩ cần đánh giá sâu hơn về hệ thống đông máu.
5. D-dimer
D-dimer là một sản phẩm được tạo ra khi cơ thể phân hủy fibrin trong cục máu đông.
Xét nghiệm D-dimer thường được sử dụng trong quá trình đánh giá khả năng có cục máu đông bất thường, chẳng hạn huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc thuyên tắc phổi, tùy bối cảnh lâm sàng. MedlinePlus lưu ý D-dimer giúp bác sĩ quyết định liệu người bệnh có cần thêm các kiểm tra để tìm huyết khối hay không.
D-dimer tăng không tự động đồng nghĩa đang có huyết khối vì chỉ số này cũng có thể tăng trong nhiều tình trạng khác. Vì vậy, cần kết hợp với triệu chứng và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh.
6. Số lượng tiểu cầu
Tiểu cầu đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu của quá trình cầm máu. Khi số lượng tiểu cầu quá thấp hoặc chức năng tiểu cầu bất thường, người bệnh có thể dễ bầm tím hoặc chảy máu.
NHLBI cho biết công thức máu có thể giúp xác định số lượng tiểu cầu; tiểu cầu thấp có thể gợi ý một rối loạn tiểu cầu thay vì bất thường yếu tố đông máu.
Do đó, xét nghiệm công thức máu thường được thực hiện cùng các xét nghiệm đông máu khi đánh giá người có triệu chứng chảy máu bất thường.
Khi nào cần xét nghiệm máu chảy máu đông?
Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đông máu khi người bệnh có biểu hiện hoặc yếu tố nguy cơ liên quan đến chảy máu hoặc huyết khối.
Các trường hợp thường được cân nhắc gồm:
- Dễ xuất hiện vết bầm không rõ nguyên nhân
- Chảy máu cam thường xuyên
- Chảy máu chân răng kéo dài
- Chảy máu nhiều sau nhổ răng hoặc phẫu thuật
- Kinh nguyệt ra nhiều bất thường
- Có tiền sử gia đình mắc bệnh rối loạn đông máu
- Đang điều trị bằng thuốc chống đông
- Nghi ngờ bệnh gan
- Chuẩn bị thực hiện một số phẫu thuật hoặc thủ thuật
- Nghi ngờ huyết khối
NHLBI cho biết xét nghiệm đông máu cũng được sử dụng để theo dõi người đang sử dụng các thuốc làm giảm nguy cơ hình thành cục máu đông, chẳng hạn warfarin hoặc heparin.
Xét nghiệm đông máu có phát hiện bệnh gì?
Rối loạn yếu tố đông máu
Các xét nghiệm PT và aPTT có thể giúp phát hiện bất thường ở các con đường đông máu và định hướng xét nghiệm yếu tố đông máu chuyên sâu.
Ví dụ, một số bệnh rối loạn đông máu di truyền có thể liên quan đến thiếu hoặc giảm hoạt động của một yếu tố đông máu. MedlinePlus cho biết xét nghiệm yếu tố đông máu được sử dụng để kiểm tra liệu một hoặc nhiều yếu tố có bất thường gây quá ít hoặc quá nhiều đông máu hay không.
Bệnh von Willebrand
Von Willebrand là một rối loạn chảy máu liên quan đến protein von Willebrand và chức năng tiểu cầu.
Các xét nghiệm ban đầu có thể bao gồm CBC, PT và aPTT, nhưng NHLBI lưu ý không có một xét nghiệm sàng lọc đơn lẻ nào có thể phát hiện tất cả các trường hợp von Willebrand. Người nghi ngờ bệnh có thể cần xét nghiệm chuyên sâu hơn.
Bệnh gan
Gan sản xuất nhiều yếu tố đông máu. Vì vậy, khi chức năng tổng hợp của gan bị suy giảm nghiêm trọng, PT và INR có thể kéo dài.
Mayo Clinic cho biết INR hoặc PT kéo dài có thể phản ánh tình trạng gan không sản xuất đủ protein đông máu trong một số bệnh gan nặng.
Thiếu vitamin K
Vitamin K cần thiết cho cơ thể sản xuất một số yếu tố đông máu. Khi thiếu vitamin K, PT có thể kéo dài.
Tuy nhiên, kết quả bất thường không đủ để xác định nguyên nhân và cần được bác sĩ đánh giá thêm.
Huyết khối
Ở chiều ngược lại, hệ thống đông máu hoạt động bất thường có thể khiến cơ thể dễ hình thành cục máu đông.
Trong trường hợp nghi ngờ huyết khối, bác sĩ có thể sử dụng D-dimer cùng với triệu chứng, thăm khám và chẩn đoán hình ảnh để đánh giá thêm.
PT kéo dài có nguy hiểm không?
PT kéo dài nghĩa là mẫu máu mất nhiều thời gian hơn để tạo cục đông theo phương pháp xét nghiệm.
Nguyên nhân có thể liên quan đến thuốc chống đông, bệnh gan, thiếu vitamin K hoặc thiếu một số yếu tố đông máu. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào mức kéo dài, nguyên nhân và tình trạng thực tế của người bệnh.
Nếu đang dùng warfarin, PT/INR cao có thể là mục tiêu điều trị trong một khoảng nhất định, nhưng nếu vượt quá mức bác sĩ yêu cầu, nguy cơ chảy máu có thể tăng.
Không nên tự điều chỉnh liều thuốc chống đông dựa vào kết quả xét nghiệm mà chưa trao đổi với bác sĩ.
aPTT kéo dài có nghĩa là gì?
aPTT kéo dài cho thấy một phần quá trình đông máu mất nhiều thời gian hơn bình thường.
Điều này có thể gặp khi thiếu một số yếu tố đông máu, đang dùng heparin hoặc có những chất ức chế ảnh hưởng đến quá trình đông máu.
MedlinePlus lưu ý PTT chỉ là một phần của quá trình đánh giá và thường cần thêm xét nghiệm để tìm nguyên nhân nếu kết quả bất thường.
Xét nghiệm máu chảy máu đông có cần nhịn ăn không?
Nếu chỉ thực hiện các xét nghiệm PT, INR hoặc aPTT, thông thường người bệnh không nhất thiết phải nhịn ăn.
Tuy nhiên, xét nghiệm đông máu thường được thực hiện cùng các xét nghiệm sinh hóa như đường huyết, mỡ máu hoặc chức năng gan. Khi đó, yêu cầu nhịn ăn có thể đến từ những xét nghiệm đi kèm.
Điều quan trọng hơn là phải thông báo đầy đủ các thuốc đang sử dụng, đặc biệt là warfarin, heparin, aspirin, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các thuốc có thể ảnh hưởng đến đông máu. MedlinePlus lưu ý thuốc và thực phẩm bổ sung có thể ảnh hưởng đến kết quả PT/INR và cần được báo cho nhân viên y tế.
Không nên tự ngưng thuốc chống đông trước xét nghiệm nếu chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
Lấy mẫu xét nghiệm đông máu như thế nào?
Xét nghiệm được thực hiện bằng mẫu máu tĩnh mạch. Nhân viên y tế lấy máu vào loại ống chuyên dụng có chất chống đông phù hợp.
Đối với xét nghiệm đông máu, tỷ lệ giữa lượng máu và chất chống đông trong ống rất quan trọng. Mẫu lấy không đủ thể tích hoặc xử lý không đúng có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Sau khi lấy mẫu, phòng xét nghiệm tách huyết tương và thực hiện các phép đo cần thiết trên thiết bị chuyên môn.
Trước khi xét nghiệm cần lưu ý gì?
Người bệnh nên thông báo cho nhân viên y tế về toàn bộ thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông và thuốc ảnh hưởng đến tiểu cầu.
Nếu từng có tiền sử chảy máu nhiều sau phẫu thuật, nhổ răng hoặc sinh con, cũng nên cung cấp thông tin này cho bác sĩ.
Ngoài ra, nếu có người thân mắc bệnh ưa chảy máu hoặc các rối loạn đông máu di truyền, đây là thông tin quan trọng trong quá trình đánh giá.
Không tự sử dụng vitamin K hoặc các thuốc “cầm máu” trước xét nghiệm với mục đích làm kết quả trở về bình thường.
Khi nào cần đi khám ngay?
Người có rối loạn đông máu cần được đánh giá khẩn cấp nếu xuất hiện chảy máu nhiều không cầm được, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, tiểu máu, đau đầu dữ dội sau chấn thương hoặc có dấu hiệu mất máu.
Ở chiều ngược lại, nếu xuất hiện đau và sưng một chân, khó thở đột ngột, đau ngực hoặc ho ra máu, cần đi khám khẩn cấp vì đây có thể là các dấu hiệu liên quan đến huyết khối và thuyên tắc phổi.
Xét nghiệm máu có vai trò hỗ trợ nhưng không nên trì hoãn cấp cứu chỉ để chờ kết quả xét nghiệm.
Kết luận
Xét nghiệm máu chảy máu đông là nhóm xét nghiệm giúp đánh giá khả năng hình thành cục máu đông và phát hiện các bất thường liên quan đến chảy máu hoặc huyết khối. Các chỉ số thường được sử dụng gồm PT, INR, aPTT, fibrinogen, D-dimer và số lượng tiểu cầu tùy mục đích kiểm tra.
PT và INR chủ yếu đánh giá một phần hệ thống đông máu và có vai trò quan trọng trong theo dõi warfarin, trong khi aPTT đánh giá một nhóm yếu tố đông máu khác. D-dimer có thể hỗ trợ quá trình đánh giá huyết khối nhưng không thể tự xác nhận có cục máu đông.
Nếu kết quả xét nghiệm đông máu bất thường, người bệnh không nên tự kết luận hoặc tự thay đổi thuốc. Việc đánh giá cần kết hợp với triệu chứng, thuốc đang sử dụng, chức năng gan, số lượng tiểu cầu và các xét nghiệm chuyên sâu nếu cần.
